Zaburzenia osi kończyn dolnych u dorosłych: szpotawość, koślawość i zaburzenia rotacji

Kolano z zaburzoną osią może być leczone latami bez efektu: kolejne zastrzyki, artroskopia, usunięcie łąkotki. Jeśli przyczyną bólu jest przeciążenie jednej części stawu przez krzywą oś nogi, żadne z tych działań jej nie usunie. Dlatego przy przewlekłym bólu kolana warto zawsze zapytać, jak przebiega oś całej kończyny.

Czym są zaburzenia osi

Oś kończyny może odchylać się do środka (kolana szpotawe, nogi w kształcie litery O), na zewnątrz (kolana koślawe, nogi w kształcie litery X) albo kości mogą być skręcone względem siebie (zaburzenia rotacji). Lekkie odchylenia są częste i dla wielu osób są naturalnym ustawieniem.

Pełna wersja: Czym są zaburzenia osi

Oś mechaniczna kończyny to linia od środka głowy kości udowej do środka stawu skokowego. W prawidłowo ustawionej kończynie przechodzi przez środek kolana albo nieco przyśrodkowo. Przy szpotawości przesuwa się do przyśrodkowej części stawu, przy koślawości do bocznej.

W badaniu 250 zdrowych osób w wieku 20–27 lat szpotawość co najmniej 3° miało 32% mężczyzn i 17% kobiet. Częściej występowała u osób, które w okresie wzrostu intensywnie uprawiały sport (Bellemans 2012).

Zaburzenia rotacji to nadmierne skręcenie kości udowej lub piszczelowej wokół ich długiej osi. Przy oglądaniu nóg widać je np. jako kolana skierowane do środka przy stopach ustawionych prosto. Mają znaczenie zwłaszcza przy niestabilności i bólu rzepki.

Dlaczego oś ma znaczenie

Krzywa oś przenosi większą część ciężaru ciała na jedną stronę kolana: szpotawa na przyśrodkową, koślawa na boczną. U osób ze zwyrodnieniem kilkukrotnie zwiększa to ryzyko jego postępu w przeciążonej części stawu. Efekt jest silniejszy u osób z nadwagą.

Pełna wersja: Dlaczego oś ma znaczenie

W badaniu 237 osób ze zwyrodnieniem kolan szpotawa oś zwiększała czterokrotnie szanse postępu zwyrodnienia przyśrodkowej części stawu w ciągu 18 miesięcy, a koślawa prawie pięciokrotnie szanse postępu w części bocznej. Osoby z odchyleniem osi większym niż 5° w obu kolanach szybciej traciły sprawność (Sharma 2001).

W badaniu populacyjnym z Rotterdamu szpotawa oś dwukrotnie zwiększała ryzyko pojawienia się zwyrodnienia i prawie trzykrotnie ryzyko jego postępu, przede wszystkim u osób z nadwagą i otyłością (Brouwer 2007). Więcej o roli masy ciała w materiale Otyłość a choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych.

Szpotawość wiąże się też z uszkodzeniami łąkotki przyśrodkowej, m.in. jej korzenia, i z jej wysuwaniem się poza staw. Opisuję to w materiale o korzeniu łąkotki.

O tym, że oś trzeba oceniać zawsze, przekonali mnie pacjenci, których leczono długo i bez efektu, bo nikt nie zauważył zaburzenia osi kończyny.

Jak ocenia się oś kończyny

Do oceny osi potrzebne jest zdjęcie RTG całych kończyn dolnych na stojąco. Pozwala zmierzyć oś mechaniczną i kąty, które pokazują, gdzie leży zaburzenie: w kości udowej, w kości piszczelowej, w obu naraz czy w samym stawie. Rezonans pokazuje stan łąkotek i chrząstki, a przy podejrzeniu zaburzeń rotacji wykonuje się tomografię.

Pełna wersja: Jak ocenia się oś kończyny

Zwykłe zdjęcie kolana nie pokazuje osi całej kończyny. Zdjęcie na stojąco, od biodra do stawu skokowego, pozwala zmierzyć oś mechaniczną oraz kąty kości udowej i piszczelowej. Ich porównanie z wartościami prawidłowymi pokazuje, w której kości leży zaburzenie. Rotację kości udowej i piszczelowej mierzy się w tomografii obejmującej biodro, kolano i staw skokowy.

Poza zdjęciem na stojąco praktycznie zawsze zlecam rezonans magnetyczny, żeby ocenić łąkotki i chrząstkę. Od ich stanu zależy, czy i jaką korekcję osi warto wykonać. Tomografię zlecam najczęściej wtedy, gdy trzeba ocenić rotację kończyny.

Korekcja w miejscu zaburzenia

Osteotomia, czyli przecięcie kości i zmiana jej ustawienia, ma przywrócić prawidłową oś. Współcześnie koryguje się ją w miejscu, w którym leży zaburzenie (tzw. CORA). Gdy zaburzenie dotyczy obu kości, wykonuje się osteotomię dwupoziomową. Dawna zasada „przy szpotawości osteotomia piszczeli, przy koślawości osteotomia uda” jest uproszczeniem.

Pełna wersja: Korekcja w miejscu zaburzenia

Dlaczego miejsce korekcji ma znaczenie. Szpotawość nie zawsze pochodzi z kości piszczelowej, a koślawość nie zawsze z kości udowej. Jeśli zaburzenie leży w kości udowej, a koryguje się je w kości piszczelowej, oś nogi może się wyprostować, ale powierzchnia stawu kolanowego ustawi się skośnie względem podłoża zamiast równolegle. Zasada korekcji w miejscu zaburzenia pochodzi z planowania deformacji kończyn i jest dziś podstawą planowania osteotomii.

Moim zdaniem korekcja w niewłaściwym miejscu może prowadzić do większych dolegliwości, niepełnej korekcji i pogorszenia przebiegu choroby zamiast jego poprawy. Badania potwierdzają, że osteotomia dwupoziomowa przy zaburzeniu w obu kościach lepiej przywraca prawidłowe kąty stawu i pracę kolana w czasie chodu niż osteotomia na jednym poziomie (Tsukamoto 2025, Herbst 2025). Dane kliniczne o tym, jak bardzo skośne ustawienie stawu po osteotomii piszczeli wpływa na wyniki pacjentów, są jednak sprzeczne (Xie 2023).

Szpotawość: wysoka osteotomia kości piszczelowej (HTO). Gdy zaburzenie leży w kości piszczelowej, wykonuje się osteotomię tuż poniżej kolana. W metaanalizie 16 badań po co najmniej 10 latach 86% pacjentów nie potrzebowało endoprotezy (Ge 2026). W innej metaanalizie powikłania wystąpiły u 12,1% pacjentów, a brak zrostu kości u 1,7% (Loke 2025).

Koślawość: dystalna osteotomia kości udowej (DFO). Gdy zaburzenie leży w kości udowej, korekcję wykonuje się powyżej kolana. W przeglądzie systematycznym zabieg dawał dobre wyniki czynnościowe i akceptowalne przeżycie stawu, a wykonany dokładnie w miejscu zaburzenia dawał podobne wyniki niezależnie od techniki (Yazdi 2025).

Zaburzenie w obu kościach: osteotomia dwupoziomowa. W serii 58 pacjentów ze szpotawością w obu kościach po 10 latach 94% nie potrzebowało endoprotezy, a powikłania dotyczyły 8,6% (Mabrouk 2025). Podobne wyniki opisano przy koślawości w obu kościach (Mabrouk 2025, koślawość).

Zaburzenia rotacji: osteotomia derotacyjna. Przy nadmiernym skręceniu kości udowej i nawracającym zwichnięciu rzepki osteotomia derotacyjna, często łączona z rekonstrukcją więzadła rzepkowo-udowego przyśrodkowego, dawała dobre wyniki i bardzo mało nawrotów zwichnięcia (Ribeiro 2024, Wang 2024).

Przy szpotawości z uszkodzeniem korzenia łąkotki przyśrodkowej naprawa korzenia wykonana razem z osteotomią wiązała się z lepszym gojeniem łąkotki niż sama osteotomia (Vosoughi 2025).

Komu proponuję osteotomię. Osteotomia jest dla osób zdrowych metabolicznie, bo wymaga zrostu kości i dobrej regeneracji. Jestem bardzo ostrożny u pacjentów z zaburzeniami metabolicznymi, dużą otyłością, cukrzycą, zaburzeniami odżywiania lub niedoborami pokarmowymi. Sam wiek jest kategorią względną: wiek metrykalny i biologiczny mogą się dziś bardzo różnić, dlatego ważniejszy jest ogólny stan zdrowia i aktywność niż data urodzenia.

Leczenie bez operacji

Ćwiczenia, redukcja masy ciała przy nadwadze i orteza odciążająca mogą zmniejszyć dolegliwości, ale nie zmieniają kształtu kości. Wkładki z klinem bocznym w badaniach z dobrą metodologią nie zmniejszały bólu.

Pełna wersja: Leczenie bez operacji

Masa ciała i ćwiczenia. Zaburzenie osi szczególnie szkodzi kolanom osób z nadwagą (Brouwer 2007). Redukcja masy ciała i trening siłowy są podstawą leczenia zwyrodnienia.

Orteza odciążająca. Ortezy koślawiące zmniejszały obciążenie przyśrodkowej części stawu w badaniach biomechanicznych, a część badań opisywała mniejszy ból (Petersen 2016). Dowody na długotrwałą korzyść kliniczną są słabsze.

Wkładki z klinem bocznym. W badaniu z losowym przydziałem wkładki noszone przez rok nie zmniejszały bólu ani nie spowalniały utraty chrząstki (Bennell 2011). Metaanaliza potwierdziła brak korzyści w porównaniu z neutralną wkładką (Parkes 2013).

Ograniczenia danych

• Badania nad osią i zwyrodnieniem są obserwacyjne. Pokazują silny związek, ale nie dowodzą, że korekcja osi u każdej osoby zatrzyma zwyrodnienie.
• Dane o osteotomiach pochodzą głównie z serii przypadków bez grupy porównawczej. Wyniki zależą od doboru pacjentów i doświadczenia ośrodka.
• Zasada korekcji w miejscu zaburzenia wynika z geometrii i planowania deformacji. Badania kliniczne porównujące korekcję w miejscu zaburzenia z korekcją w innym miejscu są nieliczne, a wpływ skośnego ustawienia stawu na wyniki pozostaje przedmiotem dyskusji.
• Lekkie zaburzenia osi bez dolegliwości nie wymagają leczenia.

Najczęstsze pytania

Czy da się wyprostować kolana szpotawe lub koślawe u dorosłego bez operacji? Nie. Ćwiczenia i ortezy nie zmieniają kształtu kości, choć mogą zmniejszyć dolegliwości. Trwałą zmianę osi daje tylko osteotomia.

Czy krzywe nogi zawsze prowadzą do zwyrodnienia? Nie. Wiele osób z lekkim zaburzeniem osi nie ma dolegliwości. Ryzyko rośnie przy większym odchyleniu, nadwadze, uszkodzeniu łąkotki i u osób, które już mają zwyrodnienie.

Jakie badanie zrobić, żeby sprawdzić oś? Zdjęcie RTG całych kończyn dolnych na stojąco. Zwykłe zdjęcie kolana nie wystarcza.

Dlaczego czasem potrzebna jest operacja na dwóch kościach? Gdy zaburzenie osi leży jednocześnie w kości udowej i piszczelowej, korekcja tylko jednej z nich może ustawić staw kolanowy skośnie. Osteotomia dwupoziomowa koryguje oś tam, gdzie leży zaburzenie.

Źródła

1. Bellemans J i wsp. The Chitranjan Ranawat award: is neutral mechanical alignment normal for all patients? The concept of constitutional varus. Clin Orthop Relat Res. 2012;470(1):45-53. PMID 21656315. doi:10.1007/s11999-011-1936-5
2. Sharma L i wsp. The role of knee alignment in disease progression and functional decline in knee osteoarthritis. JAMA. 2001;286(2):188-95. PMID 11448282. doi:10.1001/jama.286.2.188
3. Brouwer GM i wsp. Association between valgus and varus alignment and the development and progression of radiographic osteoarthritis of the knee. Arthritis Rheum. 2007;56(4):1204-11. PMID 17393449. doi:10.1002/art.22515
4. Tsukamoto H i wsp. Biomechanical and radiographic advantages of double-level osteotomy over single-level osteotomy for medial knee osteoarthritis with double-level deformity: A retrospective analysis. Clin Biomech. 2025;123:106469. PMID 39987662. doi:10.1016/j.clinbiomech.2025.106469
5. Herbst M i wsp. Mid-term survival and physiological joint angles after double level osteotomy of severe varus osteoarthritis. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2025;33(11):3963-3974. PMID 40652372. doi:10.1002/ksa.12754
6. Xie T i wsp. Clinical relevance of joint line obliquity after high tibial osteotomy for medial knee osteoarthritis remains controversial: a systematic review. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2023;31(10):4355-4367. PMID 37340220. doi:10.1007/s00167-023-07486-w
7. Ge Y i wsp. Long-term survivorship after medial open-wedge high tibial osteotomy: A systematic review and single-arm meta-analysis with regional subgroup analysis. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2026;34(4):1390-1404. PMID 41696927. doi:10.1002/ksa.70326
8. Loke RWK i wsp. Conversion to Total Knee Arthroplasty After High Tibial Osteotomy: A Systematic Review and Meta-analysis. Orthop J Sports Med. 2025;13(2):23259671241310963. PMID 39916951. doi:10.1177/23259671241310963
9. Yazdi H i wsp. Distal Femoral Varus Osteotomy in Valgus Knee With Lateral Compartment Osteoarthritis: A Systematic Review. J Am Acad Orthop Surg Glob Res Rev. 2025;9(10). PMID 41082590. doi:10.5435/JAAOSGlobal-D-25-00121
10. Mabrouk A i wsp. Double-level knee valgization osteotomy has high survivorship and a low complication rate in a single-center series of 58 cases with a mean clinical follow-up of 10 years. Knee Surg Relat Res. 2025;37(1):22. PMID 40355971. doi:10.1186/s43019-025-00271-8
11. Mabrouk A i wsp. High correction accuracy and low complication rate of double-level knee varization osteotomy using the free-hand technique. Knee. 2025;56:618-629. PMID 40743567. doi:10.1016/j.knee.2025.07.007
12. Ribeiro R i wsp. Derotational distal femoral osteotomy corrects excessive femoral anteversion in patients with patellofemoral instability: A systematic review. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2024;32(3):713-724. PMID 38385776. doi:10.1002/ksa.12097
13. Wang D i wsp. Derotational distal femoral osteotomy improves subjective function and patellar tracking after medial patellofemoral ligament reconstruction in recurrent patellar dislocation patients with increased femoral anteversion: A systematic review and meta-analysis. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2024;32(1):151-166. PMID 38226710. doi:10.1002/ksa.12021
14. Vosoughi F i wsp. High tibial osteotomy and concurrent medial meniscus root repair provides improved objective outcomes compared to high tibial osteotomy alone for knee osteoarthritis: A systematic review. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2025;33(9):3361-3374. PMID 40679279. doi:10.1002/ksa.12796
15. Petersen W i wsp. Biomechanical effect of unloader braces for medial osteoarthritis of the knee: a systematic review. Arch Orthop Trauma Surg. 2016;136(5):649-56. PMID 26739139. doi:10.1007/s00402-015-2388-2
16. Bennell KL i wsp. Lateral wedge insoles for medial knee osteoarthritis: 12 month randomised controlled trial. BMJ. 2011;342:d2912. PMID 21593096. doi:10.1136/bmj.d2912
17. Parkes MJ i wsp. Lateral wedge insoles as a conservative treatment for pain in patients with medial knee osteoarthritis: a meta-analysis. JAMA. 2013;310(7):722-30. PMID 23989797. doi:10.1001/jama.2013.243229