Osteotomia okołokolanowa czy endoproteza

Pacjent w wieku 50 lat z bolącym kolanem często słyszy jedną z dwóch rad: „na endoprotezę jest pan za młody” albo „trzeba wymienić staw”. Między tymi skrajnościami jest wybór, który zależy od osi kończyny, rozległości zwyrodnienia i tego, jak aktywnie pacjent chce żyć. Ten materiał porównuje dwie drogi: zachowanie własnego stawu przez osteotomię i jego wymianę na endoprotezę.

Czym różnią się obie metody

Osteotomia to przecięcie kości i zmiana jej ustawienia, tak żeby ciężar ciała przesunął się ze zniszczonej części kolana na zdrową. Własny staw zostaje. Endoproteza zastępuje zniszczone powierzchnie stawu elementami z metalu i tworzywa: całkowita cały staw, jednoprzedziałowa tylko jedną jego część.

Pełna wersja: Czym różnią się obie metody

Osteotomia leczy przyczynę przeciążenia, czyli zaburzoną oś kończyny, a nie samo zwyrodnienie. Ma sens wtedy, gdy w kolanie jest jeszcze zdrowa część, na którą można przenieść obciążenie. Dlatego dotyczy głównie zwyrodnienia jednej części stawu przy szpotawości lub koślawości. Opisuję to w materiale Zaburzenia osi kończyn dolnych.

Endoproteza całkowita wymienia powierzchnie całego stawu i jest leczeniem zaawansowanego zwyrodnienia. Endoproteza jednoprzedziałowa wymienia tylko zniszczoną część stawu, zostawiając pozostałe. Obie są dobrze sprawdzonymi metodami, ale po wszczepieniu nie ma już powrotu do własnego stawu.

Dla kogo osteotomia

Osteotomię rozważa się u osób aktywnych z zaburzoną osią i zwyrodnieniem jednej części kolana. Europejski konsensus z 2024 roku uznał, że sam wiek, płeć ani masa ciała nie wykluczają osteotomii i każdą sytuację trzeba ocenić indywidualnie. Warunkiem jest dokładne zaplanowanie korekcji na zdjęciach całych kończyn.

Pełna wersja: Dla kogo osteotomia

W konsensusie ESSKA z 2024 roku 94 chirurgów z 24 krajów uznało, że wskazania do osteotomii przy bolesnym, szpotawym kolanie ze zwyrodnieniem są szersze, niż przyjmowano wcześniej. Nie ma wiarygodnych danych, które pozwalałyby wykluczać pacjentów ze względu na wiek, płeć lub masę ciała. Zalecono rzucenie palenia. Niewielkie zmiany w stawie rzepkowo-udowym lub w bocznej części kolana nie zawsze wykluczają zabieg. Konsensus podkreśla, że korekcję trzeba wykonać na właściwym poziomie, czasem w obu kościach jednocześnie (Dawson 2024).

Według drugiej części tego konsensusu po osteotomii można wcześnie obciążać nogę, a powrót do sportu powinien nastąpić w ciągu 6 miesięcy (Ollivier 2024).

Jak wybieram. Jeśli pacjent biologicznie nadaje się do osteotomii, wybieram osteotomię. Biologicznie oznacza przede wszystkim dobre zdrowie metaboliczne i zdolność kości do zrostu, o czym piszę w materiale o zaburzeniach osi kończyn. Jeśli natomiast pacjent nie ma zaburzenia osi poza stawem, czyli kości są ustawione prawidłowo, a krzywizna wynika głównie ze zużycia samego stawu, raczej wybieram endoprotezę. Osteotomia koryguje bowiem ustawienie kości, a nie zużytą chrząstkę.

Dla kogo endoproteza

Endoproteza jest leczeniem zaawansowanego zwyrodnienia, zwłaszcza obejmującego cały staw. U osób starszych wymiana stawu rzadko wymaga ponownej operacji. U młodszych ryzyko kolejnej operacji w ciągu życia jest wyraźnie większe, a około co piąty pacjent nie jest zadowolony z wyniku.

Pełna wersja: Dla kogo endoproteza

Wiek a ryzyko ponownej operacji. W brytyjskim badaniu ponad 54 tysięcy pacjentów po endoprotezie kolana ryzyko wymiany endoprotezy w ciągu życia wynosiło około 5% u osób operowanych po 70. roku życia. U młodszych było wyższe i u mężczyzn operowanych na początku szóstej dekady życia sięgało 35% (Bayliss 2017).

Zadowolenie. W badaniu 1703 pacjentów po endoprotezie kolana 19% nie było zadowolonych z wyniku. Najsilniej wiązało się to z niespełnionymi oczekiwaniami (Bourne 2010).

Sport. Po endoprotezie powrót do sportu jest możliwy, zwykle do dyscyplin o mniejszym obciążeniu stawu. W przeglądzie badań do sportu wracało od 36% do 89% osób po endoprotezie całkowitej i od 75% do ponad 100% po jednoprzedziałowej (więcej niż 100% oznacza, że część osób zaczęła uprawiać sport dopiero po operacji) (Witjes 2016).

Endoprotezoplastyką stawów zajmuje się dr Karol Pałka, z którym współpracuję: ortopediapalka.pl.

Co mówią badania porównawcze

Badań z losowym przydziałem porównujących osteotomię z endoprotezą jest bardzo mało. Metaanalizy porównujące osteotomię z endoprotezą jednoprzedziałową dają sprzeczne wyniki: endoproteza zwykle wiąże się z mniejszym bólem i mniejszą liczbą powikłań, osteotomia z lepszym zakresem ruchu. Wyniki dotyczące ponownych operacji się różnią.

Pełna wersja: Co mówią badania porównawcze

W trzech metaanalizach porównujących osteotomię piszczeli z endoprotezą jednoprzedziałową:

• po endoprotezie było mniej powikłań i mniejszy ból, a po osteotomii lepszy zakres ruchu (Cao 2018, Zhang 2023, Waseem 2025);
• w dwóch z nich ponowna operacja była rzadsza po endoprotezie (Cao 2018, Waseem 2025), a w jednej po osteotomii (Zhang 2023);
• wyniki czynnościowe były w większości skal podobne.

Większość włączonych badań to badania obserwacyjne, w których osteotomię wykonywano u osób młodszych i bardziej aktywnych. Grupy różnią się więc już na starcie, co utrudnia bezpośrednie porównanie.

Powrót do sportu i pracy po osteotomii. W przeglądzie 26 badań do sportu wróciło 85% pacjentów po osteotomii, a do pracy również 85%, średnio po 10–22 tygodniach. Część pacjentów zmieniła sport na mniej obciążający staw (Hoorntje 2017).

Trwałość osteotomii. W metaanalizie 16 badań po co najmniej 10 latach od osteotomii piszczeli 86% pacjentów nie potrzebowało endoprotezy (Ge 2026). Powikłania występowały u 12,1% pacjentów, a brak zrostu kości u 1,7% (Loke 2025).

Moje stanowisko. U osoby aktywnej zawsze wybieram osteotomię, jeśli pomiary osi kończyny potwierdzają, że pacjent się do niej kwalifikuje. Osteotomia zachowuje własny staw i pozwala wrócić do sportu, a endoproteza pozostaje możliwa w przyszłości.

Endoproteza po osteotomii

Osteotomia nie zamyka drogi do endoprotezy. Operacja po wcześniejszej osteotomii jest jednak trudniejsza, trwa dłużej i wiąże się z nieco większym ryzykiem zakażenia i ponownej operacji. Dobrze zaplanowana korekcja, bez nadmiernego skośnego ustawienia stawu, ułatwia późniejszą wymianę stawu.

Pełna wersja: Endoproteza po osteotomii

W metaanalizie 16 badań endoproteza wszczepiona po osteotomii miała podobną trwałość po 10 latach i podobne wyniki jak endoproteza pierwotna, ale operacja trwała dłużej, zakażenia były częstsze, a zgięcie kolana mniejsze (Sun 2020). W innej metaanalizie 14 badań po wcześniejszej osteotomii częściej dochodziło do wymiany endoprotezy i powikłań (Chen 2020).

Po nieudanej endoprotezie jednoprzedziałowej zamiana na endoprotezę całkowitą częściej wymagała ponownej operacji i specjalnych implantów niż endoproteza całkowita po osteotomii (Shen 2022).

Znaczenie ma jakość samej osteotomii. W serii 129 osteotomii piszczeli wykonanych bez uwzględnienia europejskich zaleceń u 29% pacjentów staw ustawił się nadmiernie skośnie (Ollivier 2023). Takie ustawienie może utrudnić późniejsze wszczepienie endoprotezy. Dlatego planuję korekcję w miejscu, w którym leży zaburzenie osi.

Osteotomia to nie tylko „kupowanie czasu”. Moim zdaniem przy dobrej kwalifikacji, dokładnie wyliczonych kątach i korekcji wykonanej w miejscu zaburzenia osi efekty osteotomii są dobre, a część niepowodzeń wynika po prostu z nieprawidłowej kwalifikacji. Dla części pacjentów osteotomia jest ostatnim zabiegiem na danym stawie i nie wymaga już dalszego leczenia. Wiele badań długoterminowych obejmuje osteotomie wykonywane bez współczesnego planowania, dlatego mogą zaniżać to, co osteotomia daje dziś.

Ograniczenia danych

• Badań z losowym przydziałem porównujących osteotomię z endoprotezą jest bardzo mało. Porównania pochodzą głównie z badań obserwacyjnych, w których grupy różniły się wiekiem i aktywnością.
• Metaanalizy porównujące osteotomię z endoprotezą jednoprzedziałową dają sprzeczne wyniki dotyczące ponownych operacji.
• Dane o trwałości osteotomii pochodzą w dużej części z serii przypadków, w tym operowanych starszymi technikami i bez współczesnego planowania.
• Wyniki obu metod zależą od doboru pacjentów i doświadczenia ośrodka.

Najczęstsze pytania

Czy jestem za młody na endoprotezę? Nie ma jednej granicy wieku. U młodszych osób ryzyko ponownej operacji w ciągu życia jest jednak wyraźnie większe, dlatego przy zachowanym stawie i zaburzonej osi warto rozważyć osteotomię.

Czy po osteotomii będę mógł uprawiać sport? W badaniach około 85% pacjentów wracało do sportu, część do dyscyplin mniej obciążających staw. Według europejskiego konsensusu powrót do sportu następuje zwykle w ciągu 6 miesięcy.

Czy po osteotomii da się jeszcze wszczepić endoprotezę? Tak. Operacja jest technicznie trudniejsza i wiąże się z nieco większym ryzykiem, ale wyniki są zbliżone do endoprotezy pierwotnej.

Na jak długo osteotomia odsuwa endoprotezę? W metaanalizie po co najmniej 10 latach 86% pacjentów nie potrzebowało endoprotezy. Czas zależy od stopnia zwyrodnienia, dokładności korekcji i aktywności pacjenta. Dla części pacjentów osteotomia jest ostatnim zabiegiem na danym stawie.

Źródła

1. Dawson M i wsp. Osteotomy around the painful degenerative varus knee has broader indications than conventionally described but must follow a strict planning process: ESSKA Formal Consensus Part I. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2024;32(7):1891-1901. PMID 38738832. doi:10.1002/ksa.12256
2. Ollivier M i wsp. Surgical strategy and complication management of osteotomy around the painful degenerative varus knee: ESSKA Formal Consensus Part II. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2024;32(8):2194-2205. PMID 38769785. doi:10.1002/ksa.12273
3. Bayliss LE i wsp. The effect of patient age at intervention on risk of implant revision after total replacement of the hip or knee: a population-based cohort study. Lancet. 2017;389(10077):1424-1430. PMID 28209371. doi:10.1016/S0140-6736(17)30059-4
4. Bourne RB i wsp. Patient satisfaction after total knee arthroplasty: who is satisfied and who is not? Clin Orthop Relat Res. 2010;468(1):57-63. PMID 19844772. doi:10.1007/s11999-009-1119-9
5. Witjes S i wsp. Return to Sports and Physical Activity After Total and Unicondylar Knee Arthroplasty: A Systematic Review and Meta-Analysis. Sports Med. 2016;46(2):269-92. PMID 26744336. doi:10.1007/s40279-015-0421-9
6. Cao Z i wsp. Unicompartmental Knee Arthroplasty vs High Tibial Osteotomy for Knee Osteoarthritis: A Systematic Review and Meta-Analysis. J Arthroplasty. 2018;33(3):952-959. PMID 29203354. doi:10.1016/j.arth.2017.10.025
7. Zhang B i wsp. Unicompartmental knee arthroplasty versus high tibial osteotomy for medial knee osteoarthritis: A systematic review and meta-analysis. J Orthop Surg (Hong Kong). 2023;31(1):10225536231162829. PMID 36893443. doi:10.1177/10225536231162829
8. Waseem MH i wsp. Comparison of Unicompartmental Knee Arthroplasty Versus High Tibial Osteotomy for Medial Knee Osteoarthritis: An Updated Meta-Analysis of 56,000 Patients. Orthop Surg. 2025;17(9):2499-2513. PMID 40694375. doi:10.1111/os.70049
9. Hoorntje A i wsp. High Rates of Return to Sports Activities and Work After Osteotomies Around the Knee: A Systematic Review and Meta-Analysis. Sports Med. 2017;47(11):2219-2244. PMID 28401426. doi:10.1007/s40279-017-0726-y
10. Ge Y i wsp. Long-term survivorship after medial open-wedge high tibial osteotomy: A systematic review and single-arm meta-analysis with regional subgroup analysis. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2026;34(4):1390-1404. PMID 41696927. doi:10.1002/ksa.70326
11. Loke RWK i wsp. Conversion to Total Knee Arthroplasty After High Tibial Osteotomy: A Systematic Review and Meta-analysis. Orthop J Sports Med. 2025;13(2):23259671241310963. PMID 39916951. doi:10.1177/23259671241310963
12. Sun X i wsp. A meta-analysis of total knee arthroplasty following high tibial osteotomy versus primary total knee arthroplasty. Arch Orthop Trauma Surg. 2020;140(4):527-535. PMID 32002662. doi:10.1007/s00402-020-03333-6
13. Chen X i wsp. Higher risk of revision in total knee arthroplasty after high tibial osteotomy: a systematic review and updated meta-analysis. BMC Musculoskelet Disord. 2020;21(1):153. PMID 32143608. doi:10.1186/s12891-020-3177-9
14. Shen G i wsp. Clinical Outcomes of Revision Total Knee Arthroplasty after High Tibial Osteotomy and Unicompartmental Knee Arthroplasty: A Systematic Review and Meta-Analysis. Orthop Surg. 2022;14(8):1549-1557. PMID 35611758. doi:10.1111/os.13311
15. Ollivier M i wsp. A significant rate of tibial overcorrection with an increased JLO occurred after isolated high tibial osteotomy without considering international consensus. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2023;31(11):4927-4934. PMID 37597039. doi:10.1007/s00167-023-07518-5