Iniekcje dostawowe w chorobie zwyrodnieniowej kolana

Zastrzyk do kolana kusi obietnicą szybkiej ulgi bez operacji. Część pacjentów rzeczywiście czuje się po nim lepiej, ale badania pokazują, że dużą część tej poprawy daje samo wkłucie i oczekiwanie na efekt. Żeby wybrać rozsądnie, trzeba wiedzieć, ile każdy preparat dokłada ponad to.

Zastrzyk to dodatek do leczenia, a nie jego podstawa

Podstawą leczenia zwyrodnienia kolana są ćwiczenia, redukcja masy ciała przy nadwadze i edukacja. Zastrzyki mogą pomóc przejść przez okres nasilonego bólu, ale nie zatrzymują zwyrodnienia.

Pełna wersja: Zastrzyk to dodatek do leczenia, a nie jego podstawa

Wytyczne amerykańskiego towarzystwa reumatologicznego zdecydowanie zalecają przy zwyrodnieniu kolana ćwiczenia, redukcję masy ciała u osób z nadwagą, programy samodzielnego radzenia sobie z chorobą i niesteroidowe leki przeciwzapalne stosowane miejscowo (Kolasinski 2020). Podobnie wytyczne OARSI stawiają na pierwszym miejscu edukację i ćwiczenia (Bannuru 2019). Zastrzyki pojawiają się w obu dokumentach jako uzupełnienie, a nie zamiennik tych metod.

Więcej o roli masy ciała w materiale Otyłość a choroba zwyrodnieniowa stawów kolanowych.

Efekt placebo jest duży

Sama iniekcja soli fizjologicznej, podawana w badaniach jako placebo, zmniejsza ból i poprawia funkcję kolana nawet na pół roku. Poprawę odczuwa mniej więcej połowa pacjentów, więc każdy preparat trzeba porównywać z tym efektem.

Pełna wersja: Efekt placebo jest duży

W metaanalizie 50 badań z losowym przydziałem, obejmującej ponad 4000 pacjentów, iniekcja soli fizjologicznej poprawiała ból, sztywność i funkcję kolana do 6 miesięcy, a odsetek osób z istotną poprawą wynosił 52%. Większość tych zmian przekraczała próg odczuwalnej dla pacjenta różnicy (Previtali 2021). Z tego powodu zastrzyki dostawowe wypadają lepiej niż tabletki w porównaniach, w których nie ma grupy z iniekcją placebo (Bannuru 2015).

Dla pacjenta wniosek jest praktyczny: to, że po zastrzyku jest lepiej, nie dowodzi jeszcze, że zadziałał sam preparat. Dlatego w ocenie każdej metody liczy się porównanie z placebo.

Sterydy („blokada”)

Steryd podany do stawu może szybko zmniejszyć ból i obrzęk, ale efekt trwa zwykle kilka tygodni. Powtarzany regularnie przez lata nie dawał korzyści ponad placebo, a wiązał się z większą utratą chrząstki. Najlepiej sprawdza się jako pojedyncze leczenie zaostrzenia, które pozwala zacząć ćwiczenia.

Pełna wersja: Sterydy („blokada”)

W przeglądzie Cochrane steryd podany do kolana zmniejszał ból w okresie od 1 do 6 tygodni, ale autorzy ocenili jakość badań jako niską i nie znaleźli dowodów, że efekt utrzymuje się po 6 miesiącach (Jüni 2015). Mimo to wytyczne amerykańskich reumatologów zdecydowanie zalecają steryd dostawowy przy zwyrodnieniu kolana, wytyczne OARSI warunkowo, zależnie od chorób współistniejących, a amerykańska akademia ortopedów (AAOS) ocenia, że steryd może dać krótkotrwałą ulgę (siła zalecenia umiarkowana) (Kolasinski 2020, Bannuru 2019, AAOS 2021).

Inaczej wygląda podawanie sterydu regularnie. W badaniu z losowym przydziałem 140 pacjentów otrzymywało steryd albo sól fizjologiczną co 3 miesiące przez 2 lata. W grupie sterydu ubywało więcej chrząstki, a ból nie zmniejszył się bardziej niż po placebo (McAlindon 2017). Metaanaliza badań z powtarzanymi zastrzykami sterydowymi potwierdziła, że po 3 miesiącach i później nie dają one przewagi nad innymi preparatami ani nad placebo (Donovan 2022).

Steryd do kolana podaję przy ostrym wysięku albo przy bardzo dużym zaostrzeniu bólu, gdy nie ma innej możliwości leczenia. Jego zadaniem jest zmniejszyć ból na tyle, żeby pacjent mógł zacząć ćwiczyć. Badania z regularnymi zastrzykami pokazują, że częste podawanie zwiększa ryzyko w stosunku do korzyści, dlatego podaję go jak najrzadziej i zwykle wybieram inne metody.

Kwas hialuronowy

Kwas hialuronowy ma uzupełniać „smarowanie” stawu. W dużych badaniach z placebo zmniejszał ból tylko nieznacznie bardziej niż sól fizjologiczna, poniżej progu, który pacjent odczuwa jako różnicę. Wytyczne oceniają go różnie.

Pełna wersja: Kwas hialuronowy

Największa metaanaliza objęła 169 badań i ponad 21 000 pacjentów. W 24 dużych badaniach z placebo kwas hialuronowy zmniejszał ból o około 2 punkty na 100-punktowej skali bardziej niż sól fizjologiczna, czyli poniżej różnicy odczuwalnej dla pacjenta. Autorzy wykryli też sygnały, że mniejsze badania o korzystnych wynikach publikowano chętniej, oraz nieco większe ryzyko poważnych działań niepożądanych w grupie kwasu hialuronowego (Pereira 2022).

Wytyczne nie są zgodne. Amerykańscy reumatolodzy warunkowo odradzają kwas hialuronowy (Kolasinski 2020), OARSI dopuszcza go warunkowo u części pacjentów ze zwyrodnieniem kolana (Bannuru 2019), a AAOS nie zaleca go do rutynowego stosowania (siła zalecenia umiarkowana) (AAOS 2021). Różnice wynikają m.in. z tego, jak oceniano wyniki małych badań producentów.

Stosuję kwas hialuronowy u części pacjentów, głównie przy bólu stawu rzepkowo-udowego oraz przy zwyrodnieniu o małym i średnim zaawansowaniu. Nie traktuję go jako podstawy leczenia, a jako środek, który ma zmniejszyć dolegliwości na tyle, żeby pacjent mógł ćwiczyć.

Osocze bogatopłytkowe (PRP)

PRP to osocze z krwi pacjenta ze zwiększoną liczbą płytek krwi. Wyniki badań są sprzeczne. Część metaanaliz pokazuje lepsze wyniki niż po kwasie hialuronowym i placebo, ale duże, dobrze przeprowadzone badanie z placebo nie wykazało różnicy po roku.

Pełna wersja: Osocze bogatopłytkowe (PRP)

W metaanalizie 18 badań z losowym przydziałem PRP poprawiało ból i funkcję kolana bardziej niż kwas hialuronowy, a lepsze wyniki dawało PRP z małą liczbą białych krwinek (Belk 2021). W najnowszej metaanalizie 20 badań z placebo PRP przynosiło poprawę po 6 i 12 miesiącach, ale autorzy ocenili pewność tych wyników jako bardzo niską. Wyniki zależały m.in. od sposobu przygotowania osocza (Delgado 2026).

Z kolei w badaniu RESTORE 288 pacjentów z łagodnym i umiarkowanym zwyrodnieniem otrzymało 3 zastrzyki PRP albo soli fizjologicznej. Po 12 miesiącach nie było różnicy w bólu ani w objętości chrząstki (Bennell 2021). Jest to jedno z największych i najlepiej zaprojektowanych badań w tej dziedzinie.

AAOS ocenia, że PRP może zmniejszać ból i poprawiać funkcję kolana, ale siłę tego zalecenia określa jako ograniczoną (AAOS 2021).

Sprzeczność wyników może wynikać z tego, że „PRP” to wiele różnych preparatów: z różną liczbą płytek i białych krwinek, aktywowanych lub nie. Na razie nie wiadomo, który sposób przygotowania jest najlepszy.

Stosuję PRP u części pacjentów ze zwyrodnieniem kolana, znając jego ograniczenia: efekty w badaniach bardzo się różnią i trudno przewidzieć, kto skorzysta. W części przypadków podaję je poza jamę stawu, np. w okolice przyczepów ścięgien przy entezopatiach. To osobny temat, opisany w materiale Entezopatie.

Inne preparaty biologiczne: surowica kondycjonowana i komórki macierzyste

Autologiczna surowica kondycjonowana (ACS) to preparat z krwi pacjenta, inkubowanej tak, żeby zawierała więcej białek hamujących stan zapalny. Jest bezpieczna, ale wyniki badań są sprzeczne: jedno duże badanie pokazało wyraźną korzyść, a największe niezależne badanie z placebo jej nie wykazało. Komórki macierzyste mogą nieznacznie zmniejszać ból, przy niskiej pewności dowodów.

Pełna wersja: Inne preparaty biologiczne: surowica kondycjonowana i komórki macierzyste

Autologiczna surowica kondycjonowana (ACS). Krew pacjenta inkubuje się przez kilka godzin w specjalnej strzykawce, co zwiększa w niej stężenie białek hamujących stan zapalny, m.in. antagonisty receptora interleukiny 1. Uzyskaną surowicę podaje się do stawu w serii kilku zastrzyków.

W badaniu z losowym przydziałem 376 pacjentów ACS dawała lepsze wyniki niż kwas hialuronowy i sól fizjologiczna przez pół roku obserwacji (Baltzer 2009). W innym badaniu, przeprowadzonym w niezależnym ośrodku akademickim na 167 pacjentach, poprawa po 6 zastrzykach ACS i po 6 zastrzykach soli była praktycznie taka sama (16,8% i 16,5% w kwestionariuszu WOMAC), a różnice dotyczyły tylko części skal (Yang 2008). Po średnio 7,5 roku obserwacji tych samych pacjentów ACS nie opóźniała operacji: zabieg przeszło 40% osób leczonych ACS i 46% z grupy placebo, bez istotnej różnicy (Zarringam 2018). W nowszym badaniu u osób z zaawansowanym zwyrodnieniem zastrzyk sterydu połączony z ACS dawał lepsze wyniki po 24 tygodniach niż steryd połączony z placebo (Damjanov 2023).

Przeglądy badań opisują poprawę bólu i funkcji przy dobrym bezpieczeństwie, ale opierają się głównie na porównaniu stanu przed i po leczeniu, które nie oddziela działania preparatu od efektu placebo (Ajrawat 2019). ACS nie ma osobnego zalecenia w wytycznych AAOS, OARSI ani ACR. Stosuję ją u części pacjentów, przedstawiając te ograniczenia.

Komórki macierzyste. Przegląd Cochrane z 2025 roku ocenił, że w porównaniu z placebo mogą dawać niewielką poprawę bólu i funkcji, przy niskiej pewności dowodów. Żadne z badań nie oceniało, czy hamują postęp zwyrodnienia na zdjęciach RTG, a dane o bezpieczeństwie są niepełne (Whittle 2025).

Jak dobieram zastrzyk i kiedy przestać

Wybór zastrzyku w dużej mierze zależy od przekonań i oczekiwań pacjenta, a ja trzymam się ogólnych zasad przyjętych w ortopedii. Zastrzyk ma ułatwić ćwiczenia i przejście przez trudniejszy okres, a nie zastąpić leczenie.

Nie przeciągam leczenia zachowawczego w nieskończoność. Jeśli widzę, że osteotomia może poprawić stan kolana, a pacjent jest dobrym kandydatem do tej operacji, proponuję ją. Gdy staw nie ma już szans na poprawę bez operacji, najczęściej właściwym wyborem jest endoproteza. Więcej w materiale Osteotomia okołokolanowa czy endoproteza.

Ograniczenia danych

• Wiele badań nad zastrzykami było małych, finansowanych przez producentów i krótkich. Duże badania z placebo dają zwykle mniej korzystne wyniki niż małe.
• Efekt placebo przy iniekcjach jest duży, więc badania bez grupy placebo przeceniają skuteczność.
• „PRP” i „kwas hialuronowy” to grupy różnych preparatów. Wyniki dla jednego produktu nie muszą dotyczyć innego.
• Większość badań trwała do roku. Wpływ powtarzanych zastrzyków na przebieg zwyrodnienia w perspektywie lat jest słabo zbadany.
• Wyniki dotyczą grup pacjentów. U konkretnej osoby zastrzyk może zadziałać lepiej albo gorzej niż przeciętnie.

Najczęstsze pytania

Czy zastrzyk odbuduje chrząstkę? Nie. Żaden z dostępnych zastrzyków nie odbudowuje chrząstki w sposób potwierdzony w badaniach. Zastrzyki łagodzą objawy.

Ile razy można podawać steryd do kolana? Pojedyncze podania przy zaostrzeniu są uznaną metodą. Regularne podawanie co kilka miesięcy przez lata nie przynosiło korzyści i wiązało się z większą utratą chrząstki.

Czy kwas hialuronowy działa? W dużych badaniach jego przewaga nad placebo była bardzo mała. Część pacjentów odczuwa poprawę, ale dużą jej część daje sam zastrzyk.

Czy PRP jest lepsze od kwasu hialuronowego? W części metaanaliz tak, ale duże badanie z placebo nie wykazało korzyści PRP po roku. Dane są sprzeczne i zależą od sposobu przygotowania osocza.

Źródła

1. Kolasinski SL i wsp. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee. Arthritis Care Res (Hoboken). 2020;72(2):149-162. PMID 31908149. doi:10.1002/acr.24131

2. Bannuru RR i wsp. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2019;27(11):1578-1589. PMID 31278997. doi:10.1016/j.joca.2019.06.011

3. Previtali D i wsp. The Long-Lasting Effects of “Placebo Injections” in Knee Osteoarthritis: A Meta-Analysis. Cartilage. 2021;13(1 suppl):185S-196S. PMID 32186401. doi:10.1177/1947603520906597

4. Bannuru RR i wsp. Comparative effectiveness of pharmacologic interventions for knee osteoarthritis: a systematic review and network meta-analysis. Ann Intern Med. 2015;162(1):46-54. PMID 25560713. doi:10.7326/M14-1231

5. Jüni P i wsp. Intra-articular corticosteroid for knee osteoarthritis. Cochrane Database Syst Rev. 2015;(10):CD005328. PMID 26490760. doi:10.1002/14651858.CD005328.pub3

6. McAlindon TE i wsp. Effect of Intra-articular Triamcinolone vs Saline on Knee Cartilage Volume and Pain in Patients With Knee Osteoarthritis: A Randomized Clinical Trial. JAMA. 2017;317(19):1967-1975. PMID 28510679. doi:10.1001/jama.2017.5283

7. Donovan RL i wsp. Effects of recurrent intra-articular corticosteroid injections for osteoarthritis at 3 months and beyond: a systematic review and meta-analysis in comparison to other injectables. Osteoarthritis Cartilage. 2022;30(12):1658-1669. PMID 36108937. doi:10.1016/j.joca.2022.07.011

8. Pereira TV i wsp. Viscosupplementation for knee osteoarthritis: systematic review and meta-analysis. BMJ. 2022;378:e069722. PMID 36333100. doi:10.1136/bmj-2022-069722

9. Belk JW i wsp. Platelet-Rich Plasma Versus Hyaluronic Acid for Knee Osteoarthritis: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomized Controlled Trials. Am J Sports Med. 2021;49(1):249-260. PMID 32302218. doi:10.1177/0363546520909397

10. Delgado D i wsp. Younger age and platelet-rich plasma characteristics influence short-term outcomes in knee osteoarthritis, but independent effects remain uncertain: A systematic review with meta-analysis and meta-regression of placebo-controlled randomised trials. Knee Surg Sports Traumatol Arthrosc. 2026. PMID 42605960. doi:10.1002/ksa.70567

11. Bennell KL i wsp. Effect of Intra-articular Platelet-Rich Plasma vs Placebo Injection on Pain and Medial Tibial Cartilage Volume in Patients With Knee Osteoarthritis: The RESTORE Randomized Clinical Trial. JAMA. 2021;326(20):2021-2030. PMID 34812863. doi:10.1001/jama.2021.19415

12. Whittle SL i wsp. Stem cell injections for osteoarthritis of the knee. Cochrane Database Syst Rev. 2025;4(4):CD013342. PMID 40169165. doi:10.1002/14651858.CD013342.pub2

13. American Academy of Orthopaedic Surgeons. Management of Osteoarthritis of the Knee (Non-Arthroplasty). Evidence-Based Clinical Practice Guideline, 3rd ed. 2021. Podsumowanie zaleceń: aaos.org; pełny tekst: orthoguidelines.org

14. Baltzer AWA i wsp. Autologous conditioned serum (Orthokine) is an effective treatment for knee osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage. 2009;17(2):152-60. PMID 18674932. doi:10.1016/j.joca.2008.06.014

15. Yang KGA i wsp. Autologous interleukin-1 receptor antagonist improves function and symptoms in osteoarthritis when compared to placebo in a prospective randomized controlled trial. Osteoarthritis Cartilage. 2008;16(4):498-505. PMID 17825587. doi:10.1016/j.joca.2007.07.008

16. Zarringam D i wsp. Long-term Effect of Injection Treatment for Osteoarthritis in the Knee by Orthokin Autologous Conditioned Serum. Cartilage. 2018;9(2):140-145. PMID 29172669. doi:10.1177/1947603517743001

17. Damjanov N i wsp. Intra-articular autologous conditioned serum and triamcinolone injections in patients with knee osteoarthritis: a controlled, randomized, double-blind study. J Int Med Res. 2023;51(10):3000605231203851. PMID 37818751. doi:10.1177/03000605231203851

18. Ajrawat P i wsp. Autologous Interleukin 1 Receptor Antagonist Blood-Derived Products for Knee Osteoarthritis: A Systematic Review. Arthroscopy. 2019;35(7):2211-2221. PMID 31272643. doi:10.1016/j.arthro.2018.12.035