Złamania zmęczeniowe

Złamanie zmęczeniowe to nie jest złamanie po upadku, tylko skutek wielu tysięcy powtarzających się obciążeń, z którymi kość przestaje sobie radzić. Najczęściej dotyka biegaczy, osoby, które nagle zwiększyły aktywność, i sportowców w okresie intensywnych przygotowań. Ten materiał wyjaśnia, jak je rozpoznać, jak się je leczy i jak zapobiegać nawrotom.

Czym jest złamanie zmęczeniowe

Kość stale się przebudowuje: usuwa drobne uszkodzenia powstające przy obciążeniu i zastępuje je nową tkanką. Gdy obciążenia rosną szybciej, niż kość nadąża z naprawą, mikrouszkodzenia się sumują. Najpierw powstaje odczyn przeciążeniowy kości, potem złamanie zmęczeniowe, a w skrajnym przypadku pełne złamanie.

Pełna wersja: Czym jest złamanie zmęczeniowe

Przeciążeniowe uszkodzenia kości tworzą ciągłe spektrum: od obrzęku okostnej i szpiku, przez odczyn przeciążeniowy, po złamanie zmęczeniowe i pełne złamanie kości (Warden 2014). Wczesne rozpoznanie pozwala zatrzymać ten proces, zanim dojdzie do złamania.

Ryzyko zależy od dwóch rzeczy: obciążenia, które działa na kość, i jej zdolności do przenoszenia tego obciążenia. Na obciążenie wpływa plan treningowy i technika ruchu, a na wytrzymałość kości m.in. siła mięśni, odżywienie i gospodarka hormonalna (Hoenig 2022).

Objawy

Typowy objaw to ból, który najpierw pojawia się przy wysiłku i ustępuje w spoczynku, a z czasem występuje coraz wcześniej i także w spoczynku. Charakterystyczny jest bolesny ucisk w jednym, dobrze określonym miejscu kości. Czasem pojawia się obrzęk.

Pełna wersja: Objawy

Przy przeciążeniu piszczeli ból przy codziennym chodzeniu, wyraźna punktowa bolesność kości i ból przy opukiwaniu wiązały się z bardziej zaawansowanym uszkodzeniem w rezonansie (Fredericson 1995). Rozlany ból wzdłuż piszczeli częściej oznacza przeciążenie okostnej, a ból ograniczony do kilku centymetrów kości budzi podejrzenie złamania zmęczeniowego.

Na co zwracam uwagę. Najczęściej podejrzenie nasuwa charakterystyczny przebieg: ból narastający stopniowo, w dość typowych miejscach, takich jak trzon kości piszczelowej czy kości śródstopia. Jeśli ból jest punktowy, nasila się z każdym treningiem i pojawia się coraz wcześniej, zlecam rezonans, nawet przy prawidłowym zdjęciu RTG.

Rozpoznanie

Zdjęcie RTG we wczesnym okresie często jest prawidłowe. Najdokładniejszym badaniem jest rezonans magnetyczny, który pokazuje też, jak zaawansowane jest uszkodzenie. Od tego zależy czas leczenia.

Pełna wersja: Rozpoznanie

W przeglądzie systematycznym czułość zdjęcia RTG wynosiła od 12% do 56%, czyli większość wczesnych złamań zmęczeniowych była na zdjęciu niewidoczna. Rezonans był najczulszym i najbardziej swoistym badaniem. Autorzy nie zalecają scyntygrafii, gdy dostępny jest rezonans (Wright 2016).

Kto jest w grupie ryzyka

Najsilniejszymi czynnikami ryzyka są wcześniejsze złamanie zmęczeniowe i płeć żeńska. Ważną rolę odgrywa niedobór energii, czyli jedzenie zbyt mało w stosunku do wysiłku, który u kobiet może prowadzić do zaburzeń miesiączkowania i osłabienia kości. Ryzyko zwiększa też gwałtowne zwiększenie objętości treningu.

Pełna wersja: Kto jest w grupie ryzyka

W metaanalizie badań u biegaczy wcześniejsze złamanie zmęczeniowe zwiększało ryzyko kolejnego prawie pięciokrotnie, a płeć żeńska ponad dwukrotnie. Były to jedyne czynniki ryzyka dobrze potwierdzone w badaniach (Wright 2015).

Międzynarodowy Komitet Olimpijski opisał w 2023 roku zespół względnego niedoboru energii w sporcie (REDs). Dotyczy kobiet i mężczyzn, u których ilość energii z pożywienia jest zbyt mała w stosunku do wydatku na trening. Prowadzi do zaburzeń hormonalnych, osłabienia kości i gorszych wyników sportowych (Mountjoy 2023).

Wbrew popularnym przekonaniom dane o biomechanice biegu jako przyczynie złamań zmęczeniowych piszczeli są słabe: w metaanalizie siły reakcji podłoża nie różniły się między biegaczami ze złamaniem i bez niego (Milner 2023).

Leczenie

Większość złamań zmęczeniowych goi się po zmniejszeniu obciążeń i stopniowym powrocie do aktywności. Złamania w miejscach wysokiego ryzyka, takich jak szyjka kości udowej, kość łódkowata stopy, przednia część piszczeli czy piąta kość śródstopia, wymagają ostrożniejszego leczenia, czasem odciążenia lub operacji.

Pełna wersja: Leczenie

Miejsca niskiego i wysokiego ryzyka. Złamania w miejscach niskiego ryzyka zwykle goją się po zmianie aktywności i stopniowym zwiększaniu obciążeń. Odciążenie, leki czy operację stosuje się głównie przy złamaniach w miejscach wysokiego ryzyka (Hoenig 2022).

Czas powrotu do sportu. W metaanalizie 76 badań obejmujących prawie 3 tysiące złamań zmęczeniowych ponad 90% sportowców wróciło do sportu. Najdłużej trwało to przy złamaniu kości łódkowatej stopy (średnio 127 dni) i szyjki kości udowej (107 dni), najkrócej przy złamaniu tylno-przyśrodkowej części trzonu piszczeli (44 dni) i kości strzałkowej (56 dni). Najwięcej powikłań dotyczyło szyjki kości udowej, kości łódkowatej, przedniej części piszczeli i piątej kości śródstopia (Hoenig 2023).

Usunięcie przyczyny. Złamania zmęczeniowe często nawracają, dlatego leczenie obejmuje też przyczynę: plan treningowy, siłę mięśni, sposób odżywiania i u kobiet zaburzenia miesiączkowania (Warden 2014).

Jak leczę. Najczęściej leczę złamanie zmęczeniowe ograniczeniem aktywności, która do niego doprowadziła. Całkowite odciążenie kończyny stosuję rzadko. Zawsze oceniam stan odżywienia, bo złamanie zmęczeniowe często jest skutkiem względnego niedoboru energii w sporcie (REDs).

Kiedy operuję. Operację stosuję najczęściej przy złamaniu zmęczeniowym w okolicy podstawy piątej kości śródstopia u sportowców (tzw. złamanie Jonesa), bo leczone bez operacji często się nie zrasta i odsuwa powrót do sportu. W metaanalizie 6 badań leczenie bez operacji wiązało się z ponad pięciokrotnie większym ryzykiem braku zrostu, dłuższym gojeniem i późniejszym powrotem do sportu (Yates 2015). W nowszym przeglądzie 10 badań obejmujących prawie tysiąc pacjentów po operacji brak zrostu wystąpił u 3,3%, a po leczeniu bez operacji u 11,6% (Encinas 2026).

Zapobieganie

Najważniejsze jest stopniowe zwiększanie obciążeń treningowych, odpowiednia ilość energii w diecie i trening siłowy. U młodych kobiet w intensywnym treningu wapń i witamina D zmniejszały ryzyko złamań zmęczeniowych.

Pełna wersja: Zapobieganie

W badaniu z losowym przydziałem ponad 5 tysięcy kobiet rozpoczynających szkolenie w amerykańskiej marynarce wojennej suplementacja wapnia i witaminy D zmniejszyła częstość złamań zmęczeniowych o około 20% (Lappe 2008).

Na obciążenie kości można wpływać przez rozsądny plan treningowy i wzmacnianie mięśni, np. łydek przy przeciążeniu piszczeli i mięśni stopy przy przeciążeniu kości śródstopia (Warden 2014). O tym, jak zacząć trening siłowy, piszę w materiale Trening oporowy po 40. roku życia.

Ograniczenia danych

• Większość danych o czynnikach ryzyka pochodzi z badań obserwacyjnych w wybranych grupach, np. u biegaczy i rekrutów wojskowych.
• Czasy powrotu do sportu pochodzą z badań o różnej jakości i różnych metodach leczenia.
• Badanie suplementacji wapnia i witaminy D dotyczyło młodych kobiet w szkoleniu wojskowym. Nie wiadomo, czy wynik przenosi się na inne grupy.

Najczęstsze pytania

Czy złamanie zmęczeniowe widać na zdjęciu RTG? Często nie, zwłaszcza w pierwszych tygodniach. Przy podejrzeniu złamania zmęczeniowego najlepszym badaniem jest rezonans magnetyczny.

Jak długo goi się złamanie zmęczeniowe? Zależy od miejsca. Złamania piszczeli czy kości strzałkowej pozwalają zwykle wrócić do sportu po 1,5–2 miesiącach, a złamania kości łódkowatej czy szyjki kości udowej po 3–4 miesiącach lub dłużej.

Czy mogę biegać ze złamaniem zmęczeniowym? Nie. Bieganie przez ból może doprowadzić do pełnego złamania. Do biegania wraca się stopniowo, gdy ból ustąpi, najlepiej według planu ustalonego z lekarzem lub fizjoterapeutą.

Dlaczego złamanie zmęczeniowe wróciło? Najczęściej dlatego, że nie usunięto jego przyczyny: zbyt szybkiego zwiększania treningu, niedoboru energii w diecie, słabych mięśni lub zaburzeń hormonalnych.

Źródła

1. Warden SJ i wsp. Management and prevention of bone stress injuries in long-distance runners. J Orthop Sports Phys Ther. 2014;44(10):749-65. PMID 25103133. doi:10.2519/jospt.2014.5334
2. Hoenig T i wsp. Bone stress injuries. Nat Rev Dis Primers. 2022;8(1):26. PMID 35484131. doi:10.1038/s41572-022-00352-y
3. Fredericson M i wsp. Tibial stress reaction in runners. Correlation of clinical symptoms and scintigraphy with a new magnetic resonance imaging grading system. Am J Sports Med. 1995;23(4):472-81. PMID 7573660. doi:10.1177/036354659502300418
4. Wright AA i wsp. Diagnostic Accuracy of Various Imaging Modalities for Suspected Lower Extremity Stress Fractures: A Systematic Review With Evidence-Based Recommendations for Clinical Practice. Am J Sports Med. 2016;44(1):255-63. PMID 25805712. doi:10.1177/0363546515574066
5. Wright AA i wsp. Risk factors associated with lower extremity stress fractures in runners: a systematic review with meta-analysis. Br J Sports Med. 2015;49(23):1517-23. PMID 26582192. doi:10.1136/bjsports-2015-094828
6. Mountjoy M i wsp. 2023 International Olympic Committee’s (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023;57(17):1073-1097. PMID 37752011. doi:10.1136/bjsports-2023-106994
7. Milner CE i wsp. Biomechanics associated with tibial stress fracture in runners: A systematic review and meta-analysis. J Sport Health Sci. 2023;12(3):333-342. PMID 36481573. doi:10.1016/j.jshs.2022.12.002
8. Hoenig T i wsp. Return to sport following low-risk and high-risk bone stress injuries: a systematic review and meta-analysis. Br J Sports Med. 2023;57(7):427-432. PMID 36720584. doi:10.1136/bjsports-2022-106328
9. Lappe J i wsp. Calcium and vitamin D supplementation decreases incidence of stress fractures in female navy recruits. J Bone Miner Res. 2008;23(5):741-9. PMID 18433305. doi:10.1359/jbmr.080102
10. Yates J i wsp. Jones fracture of the fifth metatarsal: Is operative intervention justified? A systematic review of the literature and meta-analysis of results. Foot (Edinb). 2015;25(4):251-7. PMID 26481787. doi:10.1016/j.foot.2015.08.001
11. Encinas R i wsp. Clinical Outcomes and Complications of Surgical and Conservative Treatment for Jones Fractures: A Systematic Review. J Am Acad Orthop Surg. 2026 (online przed drukiem). PMID 42319275. doi:10.5435/JAAOS-D-25-01516