Osteochondritis dissecans (OCD) stawu kolanowego

Przyczyna OCD nie jest w pełni wyjaśniona. Podejrzewa się powtarzające się przeciążenia u aktywnych dzieci i młodzieży, czynniki genetyczne i zaburzenia ukrwienia kości. W polskich opisach badań chorobę nazywa się często „martwicą chrzęstno-kostną”, choć nie jest to martwica w ścisłym znaczeniu.

Największe znaczenie dla rokowania ma wiek, a dokładniej to, czy chrząstki wzrostowe są jeszcze otwarte. U dzieci i młodzieży z otwartymi chrząstkami wzrostowymi (postać młodzieńcza) zmiany goją się znacznie lepiej niż u dorosłych (Kocher 2006).

W wytycznych Amerykańskiej Akademii Chirurgów Ortopedów żadne z 16 zaleceń nie uzyskało silnej rekomendacji, a większość uznano za nierozstrzygnięte. Słabe zalecenia dotyczą obrazowania: przy objawach można wykonać zdjęcie RTG, a przy widocznej zmianie rezonans do jej dokładnej oceny (Chambers 2011). Rezonans pomaga też ocenić, czy fragment jest stabilny. W badaniu zmian kłykcia przyśrodkowego u dzieci prawdopodobieństwo niestabilności rosło wraz z liczbą pośrednich objawów w rezonansie, takich jak szczelina płynu pod fragmentem, torbiele czy obrzęk szpiku wokół zmiany: od 0% bez takich objawów do 100% przy pięciu (Nguyen 2025).

Jak to wygląda w praktyce. Pacjenci z OCD przychodzą najczęściej z bólem kolana, czasem także z jego obrzękiem. Pierwszym badaniem, które zlecam, jest zwykle rezonans magnetyczny, bo pokazuje wielkość zmiany i stabilność fragmentu. Często wykonuję też zdjęcie RTG w projekcji tunelowej, czyli przy zgiętym kolanie, na którym zmiana w typowym miejscu kłykcia kości udowej jest lepiej widoczna niż na zwykłym zdjęciu.

W badaniu 47 stabilnych zmian u dzieci z otwartymi chrząstkami wzrostowymi po 6 miesiącach leczenia bez operacji (czasowe unieruchomienie, orteza, ograniczenie aktywności) goić się zaczęły dwie trzecie zmian. Zmiany, które się nie goiły, były większe, a pacjenci częściej mieli uczucie uciekania kolana, obrzęk, blokowanie lub przeskakiwanie (Wall 2008).

W innym badaniu po 12 miesiącach leczenia bez operacji goić się zaczęła mniej więcej połowa zmian. Szanse wygojenia można było przewidzieć na podstawie wieku i wielkości zmiany w rezonansie (Krause 2013).

W badaniu grupy ROCK 185 stabilnych zmian kłykcia przyśrodkowego ponad trzy czwarte wyleczono bez operacji. Dodanie ortezy odciążającej nie zmniejszało odsetka pacjentów, którzy ostatecznie wymagali zabiegu (Nissen 2026).

U młodych sportowców po skutecznym leczeniu bez operacji odsetek powrotu do sportu był wysoki (Muchintala 2025).

Nawiercenie. Przy stabilnej zmianie, która nie goi się po leczeniu bez operacji, wykonuje się nawiercenie, które pobudza gojenie kości (Kocher 2006).

Zespolenie fragmentu. Niestabilny fragment w dobrym stanie przymocowuje się do podłoża śrubami, szpilkami lub szwami. W przeglądzie badań artroskopowe zespolenie wchłanialnymi implantami dawało dobre wyniki i mniej ponownych operacji, a pacjenci z otwartymi chrząstkami wzrostowymi goili się lepiej niż dorośli (Fellheimer 2026).

Gdy fragmentu nie da się uratować. Wypełnia się ubytek przeszczepem chrzęstno-kostnym albo stosuje metody odbudowy chrząstki. Wybór zależy od wielkości ubytku i stanu kości pod chrząstką (Rosenberg 2026). Przeszczep chrzęstno-kostny wiązał się z wysokim odsetkiem powrotu do sportu, a same mikrozłamania z najniższym (Coladonato 2024).

Dlaczego warto ratować fragment. W obserwacji 221 pacjentów leczonych operacyjnie średnio przez 16 lat po usunięciu fragmentu zwyrodnienie kolana rozwinęło się u 39% po 20 latach i u 70% po 30 latach. Po zespoleniu fragmentu lub przeszczepie ryzyko było wyraźnie mniejsze. Zwyrodnieniu sprzyjały też nadwaga i starszy wiek w chwili rozpoznania (Sanders 2017).

Aktualne zalecenia. Jedynymi formalnymi wytycznymi pozostają wytyczne AAOS z 2010 roku, w których większość zaleceń uznano za nierozstrzygnięte (Chambers 2011). W odpowiedzi na nie powstała międzynarodowa grupa badawcza ROCK, która objęła ponad 1900 pacjentów w 25 ośrodkach, opracowała powtarzalne klasyfikacje zmian w RTG, rezonansie i artroskopii oraz przeprowadziła pierwsze badanie z losowym przydziałem w leczeniu OCD (Shea 2026). Na podstawie dostępnych danych postępowanie wygląda następująco (Rosenberg 2026):

• zmiana stabilna u dziecka lub nastolatka: najpierw leczenie bez operacji, czyli ograniczenie aktywności przez kilka miesięcy;
• zmiana stabilna, która nie goi się mimo leczenia: nawiercenie;
• zmiana niestabilna, ale fragment nadaje się do uratowania: zespolenie fragmentu śrubami metalowymi, wchłanialnymi implantami lub szwami, czasem z przeszczepem kostnym;
• fragment, którego nie da się uratować: przeszczep chrzęstno-kostny własny lub od dawcy albo przeszczep komórek chrząstki, zależnie od wielkości ubytku i stanu kości pod chrząstką.

Nawiercenie przez chrząstkę czy od strony kości. W badaniu z losowym przydziałem grupy ROCK u 91 dzieci ze stabilną zmianą, która nie goiła się po co najmniej 3 miesiącach leczenia bez operacji, porównano nawiercenie przez chrząstkę stawową z nawierceniem od strony kości. Po 2 latach gojenie i wyniki zgłaszane przez pacjentów były podobne, ale nawiercenie przez chrząstkę trwało krócej, szybciej prowadziło do gojenia w pierwszym roku i pozwalało wcześniej wrócić do sportu (Heyworth 2023).

Jak postępuję. Leczę zgodnie z tym schematem. Gdy fragmentu nie da się uratować, przeszczepy wykonuję sam, najczęściej metodą mozaikoplastyki, czyli przeszczepienia kilku walców kostno-chrzęstnych z mniej obciążonej części tego samego kolana w miejsce ubytku.

Odciążanie i powrót do sportu. Nie ma wytycznych określających jeden schemat rehabilitacji po zabiegach z powodu OCD, a dane pochodzą głównie z serii przypadków:

• po nawierceniu: w serii 41 dzieci i młodych dorosłych pacjenci bez dolegliwości po 6 miesiącach wracali do sportu średnio po około 8 miesiącach, a ci z utrzymującymi się dolegliwościami dopiero po około 16 miesiącach (Unal 2024). W badaniu ROCK nawiercanie przez chrząstkę pozwalało wrócić do sportu wcześniej niż od strony kości (Heyworth 2023);
• po zespoleniu fragmentu: w opisywanych seriach nogę odciąża się zwykle przez co najmniej 6 tygodni (Dines 2008). U młodych sportowców po wczesnym zespoleniu wchłanialnymi szpilkami powrót do sportu na poprzednim poziomie następował średnio po około 6 miesiącach (Rivarola 2025);
• po przeszczepie chrzęstno-kostnym własnym (w tym mozaikoplastyce): w metaanalizie 52 badań zabiegów odtwarzających chrząstkę do sportu wracało około 80% pacjentów, a po przeszczepie chrzęstno-kostnym własnym powrót był najszybszy, średnio po 6,6 miesiąca, i najczęściej na tym samym poziomie (Kunze 2025).

Czas powrotu zależy od wielkości zmiany, wieku i przebiegu gojenia, dlatego o kolejnych etapach decyduje kontrola kliniczna i obrazowa, a nie sam kalendarz.